خرید اعتباری چگونه جای بانک‌ها را در وام‌های خرد بازتعریف کرد؟

در این میان، «الان بخر، بعداً پرداخت کن» یا BNPL بیش از دیگر ابزارها توانسته مسیر دسترسی به اعتبار را کوتاه‌تر و دیجیتالی‌تر کند؛ مدلی که در آن، بانک از وام‌دهنده مستقیم به تأمین‌کننده منابع و زیرساخت مالی تبدیل می‌شود.

آمارهای بانک مرکزی نشان می‌دهد شبکه بانکی در سه‌ماهه نخست امسال حدود ۲ هزار و ۹۴۰ همت تسهیلات پرداخت کرده که ۲۳.۸ درصد آن به بخش خانوار اختصاص داشته است. با وجود رشد پرداخت تسهیلات به خانوار نسبت به سال گذشته، پیچیدگی دریافت وام از بانک‌ها و گسترش ابزارهای اعتباری دیجیتال، بخشی از متقاضیان را به سمت اعتبارهای فوری و غیرحضوری سوق داده است.

در این میان، BNPL که در سال‌های اخیر در بسیاری از کشورها گسترش یافته، در ایران نیز از طریق سکوهای آنلاین خرید اعتباری جای خود را باز کرده است. این الگو، برخلاف تصور رایج، تنها یک فروش قسطی ساده نیست؛ بلکه مدلی از اعتباردهی هوشمند است که تلاش می‌کند دریافت اعتبار را از فرآیند زمان‌بر و سنتی بانک‌ها جدا کند و آن را به تجربه‌ای سریع، دیجیتال و مبتنی بر اعتبارسنجی لحظه‌ای تبدیل کند.

تغییر نقش بانک‌ها در زنجیره اعتبار

در مدل سنتی، بانک به‌طور مستقیم مسئول ثبت درخواست، اعتبارسنجی، عقد قرارداد و وصول اقساط بود. اما در اکوسیستم جدید، بخش مهمی از این وظایف به فین‌تک‌ها و شرکت‌های اعتباری منتقل شده است. این شرکت‌ها فرایند احراز هویت، اعتبارسنجی دیجیتال، تخصیص اعتبار، اتصال به فروشگاه‌ها و مدیریت بازپرداخت را بر عهده می‌گیرند و بانک‌ها بیشتر در جایگاه تأمین‌کننده منابع مالی و زیرساخت‌های پرداخت قرار می‌گیرند.

به این ترتیب، بانک دیگر فقط یک وام‌دهنده مستقیم نیست، بلکه به بازیگری در پشت‌صحنه تبدیل می‌شود که منابع، تسویه، مدیریت وجوه و بسترهای مالی لازم را فراهم می‌کند. در مقابل، فین‌تک‌ها نقش واسطه هوشمند میان بانک، فروشنده و مصرف‌کننده را بر عهده می‌گیرند.

این جابه‌جایی نقش، به‌ویژه در حوزه وام‌های خرد اهمیت دارد؛ جایی که خانوارها بیش از هر چیز به دسترسی سریع، بدون ضامن و کم‌هزینه به اعتبار نیاز دارند. در نتیجه، بخشی از بار تسهیلات خرد به‌تدریج از دوش شعب بانکی برداشته شده و به سمت سکوهای دیجیتال منتقل می‌شود.

چرا کاربران از BNPL استقبال کردند؟

رشد این مدل در ایران، پیش از هر چیز به افت قدرت خرید خانوارها گره خورده است. افزایش تورم در سال‌های اخیر باعث شده بسیاری از خانواده‌ها برای خرید کالاهای مصرفی، لوازم خانگی، تجهیزات دیجیتال و حتی برخی خدمات درمانی و آموزشی، به اعتبار خرد وابسته شوند.

از سوی دیگر، فرآیند دشوار دریافت وام بانکی، شامل نیاز به ضامن، وثیقه، محدودیت منابع و زمان‌بر بودن مراحل اداری، باعث شده بخشی از متقاضیان راهکارهای ساده‌تر را ترجیح دهند. هم‌زمان، توسعه خرید اینترنتی و رشد اقتصاد دیجیتال نیز انتظار کاربران برای دریافت سریع اعتبار را افزایش داده است.

آمارهای سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد حجم اعتبار مصرف‌شده در این بازار به ۷۵ هزار میلیارد تومان رسیده و تعداد تراکنش‌ها به ۴۰ میلیون مورد در سال بالغ شده است. از این رقم، حدود ۵۰ هزار میلیارد تومان، معادل ۶۷ درصد، به مصرف‌کنندگان نهایی اختصاص داشته و ۳۳ درصد دیگر، یعنی ۲۵ همت، در قالب مدل‌های سازمانی پرداخت شده است.

بازیگران تازه بازار اعتبار

در ایران، برخلاف برخی کشورها که بانک‌ها مستقیماً وارد بازار BNPL شده‌اند، بار اصلی این اکوسیستم بیشتر بر دوش شرکت‌های فناوری مالی قرار دارد. سکوهایی مانند دیجی‌پی، اسنپ‌پی، ترب‌پی، ازکی‌وام، کیپا و تارا سهم قابل‌توجهی از بازار خرید اعتباری را در اختیار دارند و از طریق اتصال به فروشگاه‌های آنلاین و فیزیکی، خدمات خود را به میلیون‌ها کاربر ارائه می‌کنند.

این پلتفرم‌ها با اتکا به اعتبارسنجی دیجیتال، تعیین سقف اعتبار، مدیریت اقساط و همکاری با بانک‌ها یا سرمایه‌گذاران، تجربه‌ای ساده‌تر برای کاربر نهایی ایجاد کرده‌اند. در بسیاری از موارد، مصرف‌کننده حتی به‌طور مستقیم متوجه نقش بانک در پشت این اعتبار نمی‌شود و تنها با اپلیکیشن فین‌تک در تعامل است.

در عین حال، بانک‌ها نیز تلاش کرده‌اند از این بازار عقب نمانند و با راه‌اندازی بازوهای اعتباری یا سرویس‌های اختصاصی، سهمی از بازار خرید اعتباری را به دست آورند. ابزارهایی مانند گرین‌پی، کالاپی، دیما و بلو از جمله نمونه‌هایی هستند که در این مسیر شکل گرفته‌اند، هرچند مدل بازپرداخت آنها در برخی موارد با نسخه کلاسیک BNPL تفاوت دارد.

توسعه سریع، نیازمند نظارت دقیق

با وجود رشد سریع این صنعت، توسعه پایدار BNPL بدون تنظیم‌گری مؤثر دشوار خواهد بود. یکی از مهم‌ترین مسائل، آن است که قواعد حقوقی و بانکی موجود همچنان بر پایه قراردادها و عقود سنتی شکل گرفته‌اند و برای مواجهه با مدل‌های تازه اعتباردهی نیاز به به‌روزرسانی دارند.

از جمله چالش‌های این بازار می‌توان به نبود شفافیت کافی در کارمزدها، درج شروط ناعادلانه در برخی قراردادها، ریسک انباشت بدهی نزد چند ارائه‌دهنده، ابهام در تضامین، کیفیت پایین داده‌های اعتبارسنجی و مخاطرات مربوط به حریم خصوصی کاربران اشاره کرد.

افزون بر این، در اقتصادی تورمی، مدیریت منابع مالی و تعیین نرخ کارمزد برای شرکت‌های فعال در این حوزه دشوارتر می‌شود. هرچه کیفیت داده‌های مالی و اعتباری دقیق‌تر و کامل‌تر باشد، ریسک نکول کاهش می‌یابد؛ اما ضعف در زیرساخت‌های داده‌ای می‌تواند پایداری این صنعت را تهدید کند.

آینده بانکداری خرد در مسیر پلتفرمی

کارشناسان معتقدند آینده BNPL در ایران به سطح همکاری میان بانک‌ها، فین‌تک‌ها و نهادهای ناظر بستگی دارد. اگر بانک مرکزی بتواند چارچوب مشخصی برای فعالیت این بازار تدوین کند و زیرساخت‌های اعتبارسنجی دیجیتال توسعه یابد، اعتبارهای خرد دیجیتال سهم بیشتری از نظام مالی کشور را به خود اختصاص خواهند داد.

در آن صورت، بانک‌ها به‌جای تمرکز صرف بر وام‌دهی سنتی، بیش از پیش به سمت بانکداری پلتفرمی حرکت می‌کنند؛ الگویی که در آن، همکاری با فین‌تک‌ها جایگزین رقابت مستقیم می‌شود. در چنین مدلی، BNPL دیگر صرفاً ابزار فروش اقساطی نیست، بلکه به بخشی از تحول دیجیتال در نظام مالی بدل می‌شود.